Zonnepanelen? Nee, isoleer eerst je huis – interview Bram Adema in het NRC

Before Article

Verbouwen of verhuizen gaat meestal zo. We berekenen de grootte van de uitbouw, tekenen de keuken, kiezen tegels voor de badkamer.

Maar we vergeten nog vaak de spouwmuur, de vloer, het dak, de ramen waar nog geen HR++glas in zit. En dat is zonde. Want je huis isoleren helpt het klimaat en je portemonnee. Voor minder dan 15.000 euro halveer je de CO2-uitstoot van je huis. Je bespaart jaarlijks meer dan 1.000 euro op de energierekening, én je woont comfortabeler omdat de kou niet meer optrekt door het parket.

Het aantal bestaande huizen dat geïsoleerd wordt, is de afgelopen jaren gestagneerd. Dat blijkt uit cijfers die de Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie (NVDE) en energiebedrijf Essent onlangs naar buiten brachten. Al zeven jaar zit er geen enkele groei meer in. Sterker: huizenbezitters dénken bij verduurzaming niet eens aan isoleren. Het is „een beetje het vergeten kindje”, zegt NVDE-woordvoerder Annemarie Costeris. „Mensen weten niet eens of ze dubbel- of tripelglas hebben.”

Isoleren is niet sexy. Je hebt niks om te laten zien.

 Bram Adema, CFP Green Buildings

In Nederland staan 5,6 miljoen huizen die onvoldoende geïsoleerd zijn, lieten NVDE en Essent berekenen. Dat zijn huizen die voor 1992 gebouwd zijn, het jaar waarin veel betere isolatie verplicht werd. Als je die oudere woningen allemaal isoleert, geeft dat een jaarlijkse besparing van 4,2 miljoen ton CO2. Dat is veel. Ter vergelijking: de ‘gebouwde omgeving’ moet 3,4 miljoen ton CO2 besparen in 2030. Alle huizen van Nederland in twaalf jaar isoleren gaat zeker niet lukken. Maar dat isoleren voor bestaande woningen, zeker die van vóór 1992, effectief is, weet iedereen met verstand van duurzaam bouwen.

Warmtevraag omlaag

„De meeste mensen beginnen met de zonnepanelen, maar dat is totaal verkeerd”, zegt directeur Bram Adema van CFP Green Buildings in Apeldoorn, dat voor de grote banken energiebesparingsadviezen ontwikkelt. „Want de warmte loopt nog steeds je huis uit. Je moet minder energie gebruiken.”

Hoogleraar bouwkunde Wim Zeiler van de TU Eindhoven zegt hetzelfde. „Om de klimaatdoelen van Parijs te halen, moet de CO2-uitstoot van gebouwen met 90 procent omlaag. Daarvoor is het echt noodzaak om eerst de warmtevraag naar beneden te brengen.” Uiteindelijk gaan woonwijken ‘van het gas’ af en moeten veel woningen energieneutraal worden, maar dat kan alleen als huizen eerst beter geïsoleerd worden.

Wat kost het om je huis te isoleren, en wat levert dat op? Drie voorbeelden.

Toch heeft isoleren lage prioriteit bij huizenbezitters. „Isoleren is niet sexy”, verklaart Adema. Een spouwmuur (de ruimte tussen binnen- en buitenmuur) isoleren kost minder dan 2.000 euro en verdient zich binnen vier jaar terug. „Maar je hebt niks om te laten zien.”

Reden nummer twee: geld. De spouwmuur aanpakken is winstgevend. Maar andere isolatiemaatregelen hebben al gauw een terugverdientijd van tien tot vijftien jaar. Daarom beginnen huizenbezitters liever met zonnepanelen, zegt Adema: die verdien je in zeven jaar terug. „Het financieel rendement is hoog.”

Hernieuwbare bronnen

De prijs van zonnepanelen is sterk gedaald. En, niet onbelangrijk: aan zonnepanelen, en ook aan de steeds populairdere warmtepompen, betaalt het Rijk mee. Maar aan isolatie niet.

Dat past bij het Nederlandse energiebeleid in dit decennium. Niet CO2-besparing nam tot nog toe bij verduurzaming de belangrijkste plaats in (ook niet sinds de Urgenda-uitspraak uit 2015), maar opwekking van duurzame energie.

Warmtepomp: Elektrisch of Hybride?

De CO2-besparing met een volledig elektrische warmtepomp hangt sterk af van de beschikbaarheid van groene stroom. Nu is nog slechts 12 procent van de stroom in Nederland groen; in 2030 wordt dat liefst 75 à 80 procent als de klimaatplannen worden uitgevoerd. Volgens adviesorganisatie Milieu Centraal geeft een warmtepomp ook nu al flinke milieuwinst: 40-50 procent minder CO2-uitstoot, meer dan een hybride warmtepomp die op stroom én gas werkt.

Sommige critici vinden dat de milieuwinst van elektrische ‘buitenlucht’-warmtepompen wordt overschat. Volgens een zeer recent rapport van adviesbureau Berenschot geven hybride warmtepompen (die je koppelt aan je cv-ketel) in een modelwoning nu betere milieuprestaties dan elektrische.

„Als de buitenlucht koud is, heeft een luchtwarmtepomp een matig rendement. In de winter stoot die nu vaak meer CO2 uit dan een gasketel”, zegt onderzoeker Rutger Bianchi van Berenschot. Een hybride warmtepomp kent dat bezwaar niet, omdat die bij winterkou op gas werkt. „Als elektriciteit in Nederland duurzamer wordt en mensen ondertussen meer isoleren, kan de gasketel er na verloop van tijd ook uit.” Berenschot pleit er ook voor een warmtepomp te combineren met ‘zonnewarmtepanelen’ en een zonneboiler. Die verhogen het rendement van de warmtepomp en van de waterverwarming.

Voor elektrische warmtepompen zijn alternatieve technieken in ontwikkeling, zoals die van start-up Cooll uit Enschede, dat een zuinige warmtepomp op gas bouwt. Een prototype verwarmt het kantoor. „Voor minimalisatie van de CO2-uitstoot is het voorlopig onverstandig om het gas in de bestaande bouw af te sluiten”, vindt directeur Johannes Burger. Ook hij is ervan overtuigd dat hybride warmtepompen of zuinigere elektrische warmtepompen, gevoed met warmte uit de bodem of het oppervlaktewater, een beter alternatief zijn dan een luchtwarmtepomp.


De EU eist van Nederland dat 14 procent van de energie in 2020 uit hernieuwbare bronnen komt, tweemaal zoveel als nu. Zonnepanelen en warmtepompen leveren duurzame energie, isolatie niet. Energiebesparing in huizen van particulieren deelde daarom niet mee in de miljarden voor duurzame energie.

Wel was er de Subsidieregeling Energiebesparing Eigen Huis, 44 miljoen euro die het kabinet in 2016 beschikbaar stelde. Na zeven maanden en zo’n 20.000 woningen was voor particulieren de pot leeg. Toenmalig minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) opperde nog 73 miljoen euro toe te voegen, maar het kabinet nam de suggestie niet over.

Nu waait er een andere wind. Over een maand moet een klimaatakkoord worden gesloten waarbij 49 procent CO2-besparing in 2030 het kerndoel is. Annemarie Costeris van de NVDE is voorzichtig positief: „Inmiddels wordt wel ingezien dat er echt geld nodig is voor isolatie.”

Of de subsidieregeling voor warmtepompen en zonneboilers (de ISDE) wordt uitgebreid naar isolatie „wordt bezien”, schreef minister Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD) vorige week nog. Een belangrijker houvast wordt, zoals het er nu uitziet, een niet-bindende norm voor energiebesparing per woning. „Die bepaalt per bouwjaar welke isolatiegraad je moet kunnen bereiken”, legt Costeris uit.

Particulieren die hun energieverbruik op die norm brengen, kunnen straks financiële voordelen tegemoet zien. Zo ligt er een plan om overdrachtsbelasting op zeker moment terug te geven als een huizenbezitter voldoende verduurzaamt. Wiebes noemde het voorstel „interessant”, maar waarschuwde meteen dat het de Belastingdienst geen extra kopzorgen mocht opleveren.

Hoe dan ook zal isoleren beter renderen als de belasting op gas stijgt. Daar koerst het kabinet nu op af. Stel dat een kuub aardgas 10 cent meer gaat kosten, dan levert energiebesparing zo 150 euro per jaar extra op.

Toch gaat de aandacht van de klimaatonderhandelaars nog vooral naar het volledig gasloos maken van woningen. Het kabinet wil 30.000 tot 50.000 bestaande woningen per jaar ‘gasvrij’ maken en schrapte de aansluitplicht voor nieuwbouw. In maart publiceerden brancheorganisaties en milieubeweging een veelbesproken manifest om na 2021 geen gewone cv-ketels meer te plaatsen. De volgende dag kondigde minister Wiebes het einde van de gaswinning in Groningen aan.

Gasloos verwarmen

Het was niet de bedoeling van de schrijvers van het manifest om de gaskraan dicht te draaien: ze pleitten ook voor ‘hybride’ warmtepompen, waarbij de cv-ketel blijft staan. Maar de toon was gezet: de Volkskrant kopte dat „het doodvonnis” van de cv-ketel was getekend. Gasloos verwarmen, en de bijbehorende elektrische warmtepomp (die op stroom werkt en warmte uit de buitenlucht haalt) werden haast symbool voor de verduurzaming van huizen.

De klimaatplannen voor 2030 die nu geschreven worden, gaan dus vooral over woningen die aardgasvrij of – met een nieuw woord – ‘aardgasvrij-ready’ worden. Dat geldt in 2030 voor 1,5 miljoen van de 7,7 miljoen huizen. Soms worden die verwarmd met een elektrische warmtepomp, vaker hebben ze een hybride warmtepomp of zijn ze aangesloten op een warmtenet.

Gaat de CO2-besparing in de woningbouw daarmee de komende tien jaar wel snel genoeg? Het Planbureau voor de Leefomgeving rekende in september uit dat tot 2030 „geen na-isolatie nodig” is – van bestaande huizen – om de klimaatdoelen te halen. Tegelijkertijd uitte het Planbureau ook zorgen: als de Nederlandse huizen in het nu voorziene tempo energieneutraal worden, moet er ná 2030 nog ontzettend veel gebeuren.

Tekst door: Hester van Santen, NRC Handelsblad, 30-11-2018